Σάββατο, 14 Μαρτίου 2020

Σχετικά με τήν θρησκεία των αρχαίων Μακεδόνων







Δεν έχουν περάσει εκατό χρόνια από τότε πού ό μεγάλος Βρεττανός
ειδικός της ελληνιστικής περιόδου William W. Tarn έγραφε σχετικά με
τήν θρησκεία των αρχαίων Μακεδόνων: «Οι έλληνίζοντες βασιλείς
εισήγαγαν τους 'Ολύμπιους θεούς. 'Αλλά αυτοί δεν ήσαν οι θεοί τού
λαού. Τό πάνθεον του μπορεί ακόμη να ανιχνευθεί. Στα μάτια των
Ελλήνων ήταν ουσιαστικά θρακικό».1
 Έν συνεχεία δε παρέθετε
μίγδην ώς μέλη τού υποτιθεμένου αυτού πανθέου Σαβάζιο, Δάρρωνα,
Θαύλο, "Αρραντίδες, Τοτόη, Βέδυ καί Σαυάδες. "Ο Tarn, εάν ζούσε
σήμερα, θά μπορούσε να δικαιολογηθεί λέγοντας ότι κατά τήν εποχή
τής συγγραφής των φράσεων αυτών δέν διέθετε παρά φιλολογικές καί
ελάχιστες επιγραφικές πηγές. Ή μακεδόνικη αρχαιολογία, στα σπάργανα της ακόμη, δέν είχε φέρει στο φως τον πλούσιο άμητο μαρτυριών
πού μας δίνουν σήμερα μιαν εμπεριστατωμένη εικόνα τών μακεδόνικων λατρειών καί τού μακεδόνικου πανθέου. Σήμερα, λιγώτερο άπό
έναν αιώνα αργότερα, διαπιστώνομε οτι στις χιλιάδες ευρήματα πού
έφερε στο φώς ή αρχαιολογική σκαπάνη ή μνεία τού Τοτόη, όχι θρακικού άλλα αιγυπτιακού θεού τού ύπνου, πού εμφανίζεται άπαξ σέ
επιγραφή τών αυτοκρατορικών χρόνων,2
 παραμένει μοναδική, ενώ
Δάρρων, δηλαδή θάρρων, δέν εΐναι παρά τοπική επίκληση τού γνω1. W.W. Tarn, Antigonos Gonatas ('Οξφόρδη 1913) 177-78.
2. Ch. Picard, "La sphinge tricéphale dite 'penthée' d'Amphipolis et la demonologie
égypto-alexandrine", Monuments Piot 50 (1958) 49-84, πρβλ. Bulletin Epigraphique
1959, 242.
11
ΛΑΤΡΕΊΕΣ
στοϋ μας "Ασκληπιού.3
 Οι άλλοι δήθεν μακεδόνες θεοί λάμπουν δια
της απουσίας των.
Στην πραγματικότητα, τα ευρήματα των εκατό τελευταίων ετών επιβεβαιώνουν τήν ουσιαστική ταυτότητα μακεδόνικων λατρειών καί πανθέου μέ εκείνα τών λοιπών Ελλήνων: Ζευς, Ποσειδών, "Αδης, 'Αθηνά,
'Απόλλων, "Αρτεμις, Δήμητρα, Διόνυσος, Ηρακλής, 'Ασκληπιός είναι τα
ονόματα τών θεών πού διαβάζονται συχνότερα στις επιγραφές καί
αναγνωρίζονται στα γλυπτά καί γραπτά μνημεία τής Μακεδονίας. Αυτό
βέβαια δεν σημαίνει οτι καί ή Μακεδονία, όπως καί οι λοιπές επί μέρους
ελληνικές περιοχές, δέν παρουσίαζε ιδιαιτερότητες πού συνέθεταν τήν
χαρακτηριστική θρησκευτική της ταυτότητα. Είναι π.χ. ενδιαφέρον οτι
στην Μακεδονία διατηρήθηκε σαφέστερα παρά στην λοιπή Ελλάδα ή
πανάρχαια ίνδο-εύρωπαική θεϊκή τριάς, πού ενσάρκωνε αντίστοιχα τις
λειτουργίες τής εξουσίας, τής ανδρείας καί τής εύεξίας-εύημερίας.4
Αυτό εξηγεί τήν πρωτάρχουσα θέση
πού κατέχουν στο μακεδόνικο πάνθεον οι θεοί Ζευς, Ηρακλής καί
'Ασκληπιός.
Ό πρώτος ως γενάρχης τών
Μακεδόνων5
 ήταν ή κυρία θεότης
του παμμακεδονικοϋ ίεροϋ του
Δίου, στους πρόποδες του 'Ολύμπου, οπού εντοπίσθηκε τό ιερό
τέμενος καί ο μεγαλοπρεπής βωμός
του. Ή ανακάλυψη εκεί πλήθους
Εικ. 1 Ζευς, ό μυθικός γενάρχης τών
Μακεδόνων, σέ έμπροσθότνπο τετραόράχμου
τοϋ Φιλίππου Β '.
3. Μ.Β. Hatzopoulos, "Epigraphie et philologie: récentes découvertes épigraphiques
et gloses macédoniennes d'Hésychius", Comptes rendus de l'Académie des
Inscriptions et Belles Lettres 1998, 1200-1202.
4. Πρβλ. G. Dumézil, Les dieux des Indo-européens (Παρίσι 1952) και τοϋ ιδίου,
L'idéologie tripartite des Indo-européens (Βρυξέλλες 1958).
5. Ησιόδου, απόσπασμα 7 (Merkelbach-West).
ΛΑΤΡΕΊΕΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ: ΤΕΛΕΤΈΣ ΜΕΤΑΒΆΣΕΩΣ ΚΑΙ ΜΥΉΣΕΙΣ
επισήμων εγγράφων, όπως συνθηκών του Φιλίππου Ε ' και τοϋ Περσέως,
βασιλικών επιστολών τοϋ Δημητρίου τοϋ Πολιορκητοϋ, τοϋ Αντιγόνου
Γόνατα και τοϋ Φιλίππου Ε ', ψηφισμάτων της πόλεως τοϋ Δίου και
βασιλικών και άλλων αναθημάτων στον πατέρα τών θεών και τών
ανθρώπων, δέν αφήνει αμφιβολία για τήν κυρίαρχη θέση τοϋ Διός στο
μακεδόνικο πάνθεον.6
Ό δεύτερος, άρχηγέτης της βασιλικής δυναστείας,7
 τιμάται ως θεός σ'
όλες τίς πόλεις τής Μακεδονίας, αλλά ιδιαίτερα στίς βασιλικές πρωτεύουσες και στην Βέροια. "Από τήν θόλο τοϋ ανακτόρου τών Αιγών προέρχεται ανάθημα τών γιων τοϋ Περσέως Φιλίππου και "Αλεξάνδρου
στον Ηρακλή Πατρώο.8
 Στην Πέλλα ανάθημα στον Ηρακλή Κυναγίδα
ανέθεσε ο Φίλιππος Ε ' .9
 Μέ τό ϊδιο επίθετο και με ιδιαίτερη λαμπρότητα
τιμάται ο Ηρακλής στην Βέροια, όπου ήταν ιδρυμένο τό κυριώτερο
ιερό του και όπου άνευρέθηκαν βασιλικές επιστολές σχετικές μέ τήν
λατρεία του, κατάλογος κυνηγών και ιερέων του, καθώς καί σειρά
αναθημάτων.10
Όσο γιά τον "Ασκληπιό, οι ώνές, πράξεις αγοραπωλησίας, πού ήλθαν
στο φώς στην "Αμφίπολη11
 καί τήν Μίεζα,12
 ο κατάλογος τών ιερέων πού
ανακαλύφθηκε στά Καλίνδοια,13
 οι λόγοι, δηλαδή οι λογαριασμοί, τοϋ
ίεροϋ του τής Βέροιας,14
 καθώς καί άλλα επιγραφικά μνημεία άπό τήν
6. Για ένα πανόραμα τοϋ αρχαιολογικού χώρου τοϋ Δίου, πρβλ. το λεύκωμα τοϋ
Δ. Παντερμαλη, Δίον: ή ανακάλυψη ('Αθήνα 1999).
7.'Ηροδότου, Ίστορίαι 137-139, σέ συνουασμό μέ τό απόσπασμα 393 τοϋ
Θεοπόμπου (FGrHist 115, F 393).
8. Hatzopoulos, Institutions II 50, άρ. 30.
9. Hatzopoulos, Institutions II 48, αρ. 27.
10. ΕΚΜ A' , αρ. 1,29-33 καί 134.
11. Βλ. Μ.Β. Hatzopoulos, Actes de vente d'Amphipolis ("Μελετήματα" 14, 'Αθήνα
1991).
12. Hatzopoulos, Institutions II 105-108, αρ. 92.
13. Hatzopoulos, Institutions II 84-85, αρ. 62.
14. ΕΚΜ Α' αρ. 16.
13
ΛΑΤΡΕΊΕΣ
Μόρρυλο,15
 τήν Άντιγόνεια16
 και τήν Πέλλα,17
 όέν απεκάλυψαν μόνον τήν
πρωτεύουσα θέση πού κατείχε ο θεός αυτός στην Μακεδονία, αλλά επέτρεψαν και νά βεβαιωθεί ότι σ' όλες τις μακεδόνικες πόλεις οι εκάστοτε ιερείς
τού 'Ασκληπιού εκτελούσαν χρέη επωνύμου ιερέως και ότι όφειλαν τήν
τιμητική αυτήν διάκριση σε μεταρρύθμιση τού Φιλίππου Β ' .18
Δίπλα στην τριάδα αυτήν των «πολιτικών» θεοτήτων, ευρήματα πού
ήλθαν στο φως στις πολιτικές καί τήν θρησκευτική πρωτεύουσα της
χώρας, τις Αίγες,19
 τήν Πέλλα,20
 τό Δίον,21
 αλλά και σ' άλλες πόλεις,
όπως στην Λητή22
 ή τον Άνθεμούντα,23
 μας γνωρίζουν τήν διάδοση της
λατρείας μιας μεγάλης γυναικείας θεότητος ύπό τις δύο υποστάσεις
της, τήν μητρική και τήν παρθενική, άλλοτε ενσαρκωμένες σ' ένα πρόσωπο, όπως ή Μήτηρ Θεών, καί άλλοτε σέ ζεύγος μητέρας καί κόρης,
όπως ή Δήμητρα καί ή Περσεφόνη. Μαζί της συχνά συλλατρεύεται ένας
αρσενικός πάρεδρος, πού κατά τους κλασσικούς καί ελληνιστικούς χρόνους φέρει τήν μορφή καί τό όνομα τού Διονύσου, τού κατ' εξοχήν άπολιτικοΰ, εάν όχι καί άντι-πολιτικού θεού.24
Κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους στίς υποστάσεις της γυναικείας θεότητος προστίθενται ή "Αρτεμις με ποικιλία επικλήσεων: Διγαία, Βλαγανΐτις, Άγροτέρα, Γαζωραία, Βλουρεϊτις, Είλειθυία, Έφεσία, ή Παρ15. Hatzopoulos - Loukopoulou, Morrylos 17-67.
16. Hatzopoulos, Institutions II 95, άρ. 81.
17. Hatzopoulos - Loukopoulou, Morrylos 65, σημ. 6.
18. Hatzopoulos, Institutions I 157-60.
19. Πρβλ. Στέλλας Δρούγου, "Βεργίνα 1990-1997. Tò ιερό της Μητέρας των Θεών"
Τό αρχαιολογικό έργο στή Μακεδονία καί Θράκη 10Α, 1996 (Θεσσαλονίκη
1997)41-54.
20. Μαρίας Λιλιμπάκη-'Ακαμάτη, Το ιερό της Μητέρας των Θεών καί της "Αφροδίτης στην Πέλλα (Θεσσαλονίκη 2000).
21. Πρβλ. Σεμέλης Πινγιάτογλου, "Το ιερό της Δήμητρας στο Δίον", Τό αρχαιολογικό έργο στή Μακεδονία καί Θράκη Ι0Α, 1996 (Θεσσαλονίκη 1997) 225-32.
22. Hatzopoulos, Cultes 123-27.
23. Μ.Β. Hatzopoulos - Louisa D. Loukopoulou, Recherches sur les marches orientales
des Téménides. 1ère partie ("Μελετήματα" 11, "Αθήνα 1992) 48-49, αρ. A3.
24. Πρβλ. Hatzopoulos, Cultes 52-53 καί 60-61.
14
ΛΑΤΡΕΊΕΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ: ΤΕΛΕΤΈΣ ΜΕΤΑΒΆΣΕΩΣ ΚΑΙ ΜΥΉΣΕΙΣ
θένος, ή Μα, ή Πασικράτα, ή Έννοδία, ή Νέμεσις, ή Σώτειρα, ή "Αταργάτις, ή Συρία Παρθένος. Κοινό γνώρισμα τών θεοτήτων αυτών είναι ο
χαρακτήρας τους ως κουροτρόφων.25
Μέ τις λατρείες της μεγάλης αυτής θηλυκής θεότητος καί τοϋ άρρενος
παρέδρου της συνδέονται οι τελετές μεταβάσεως από τήν παιδική στην
εφηβική καί από τήν εφηβική στην ηλικία τοϋ τελείου ανδρός ή της
τελείας γυναικός, γιά τις όποιες μιλήσαμε σε παλαιότερη διάλεξη.26
Πρόκειται γιά τό καθιερωμένο σύνολο σχηματοποιημένων πράξεων πού
συνοδεύουν τήν μετάβαση από μιά ηλικία στην άλλη καί τών οποίων ο
χαρακτήρας μπορεί νά εΐναι τόσο δεσμευτικός ώστε ή μή τέλεση τους να
αναιρεί άπό κοινωνική άποψη τό βιολογικό γεγονός τό όποιο συνοδεύει. Τέτοιου είδους τελετές είχαν άπό τήν αρχή τοϋ προηγουμένου αιώνος
επισημανθεί στην Σπάρτη καί τήν Κρήτη. Νεώτερες μελέτες εντόπισαν
κατάλοιπα λατρειών καί τελετών μεταβάσεως καί στην αρχαία "Αθήνα.
Τέθηκε δε τότε τό ερώτημα εάν οι εκ πρώτης όψεως μεμονωμένες αυτές
περιπτώσεις δέν θά μπορούσαν νά εΐναι οι έσχατες μορφές παιδευτικών θεσμών αρχικά κοινών σέ όλα τά ελληνικά έθνη. Ή υπόθεση
όμως αυτή παρέμενε μετέωρη καθώς ολόκληρες περιοχές της Ελλάδος,
καί μάλιστα ολόκληρη ή βόρειος Ελλάς, φαίνονταν νά αγνοούν τήν
οργάνωση τών νέων κατά ηλικίες καί τις λατρείες καί τελετές μεταβάσεως
πού συνδέονται μέ αυτήν. Τό κενό αυτό ήλθε νά πληρώσει ή ερμηνεία
μιας σειράς αναθηματικών επιγραφών της Θεσσαλίας καί της Μακεδονίας γνωστών άπό καιρό, άλλα οι όποιες εϊτε δέν είχαν ορθά ερμηνευθεί
εϊτε δέν είχαν καν δημοσιευθεί, επειδή φαίνονταν ακατανόητες.
25. Μ.Β. Hatzopoulos, "Artemis Digaia Blaganitis en Macédoine", BCH 111 (1987)
402-405, τοϋ Ιδίου, "Ή λατρεία της θεάς Μας στην "Εδεσσα", Πρακτικά τοϋ Α '
Πανελληνίου Συμποσίου: Ή "Εδεσσα καί ή περιοχή της (Έδεσσα 1995) 130-32,
τοΰ ιδίου, Cultes 115-116, D. Gofas - Μ.Β. Hatzopoulos, "Acte de vente d'esclave
de Skydra (Macédoine)", 'Αρχαιολογική Έψημερίς 1999, 5-6.
26. "Παίδες, Νέοι καί Νέαι στην αρχαία Μακεδονία", Έθνικόν "Ιδρυμα Ερευνών,
30 Απριλίου 1996.
15
ΛΑΤΡΕΊΕΣ
Στην Θεσσαλία νεαρές κόρες αφιέρωναν σε γυναικείες κουροτρόφους
θεότητες, όπως ή "Αρτεμις, ή Δήμητρα και ή Περσεφόνη, ή κατ' εξοχήν
κόρη, αναθήματα, πού στις επιγραφές αποκαλούνται «τελείωμα» ή
«λύτρον», επειδή σημάδευαν τό τέλος της εκπαιδευτικής θητείας τής νέας
στο ιερό τής θεάς και τήν απελευθέρωση από τήν υπηρεσία της, πράγμα πού
τής επέτρεπε πλέον να συνάψει γάμο. Ό ορός πού απέδιδε τήν θητεία ήταν
το ρήμα νεβεύω, πού δεν σημαίνει τίποτε άλλο στην θεσσαλική διάλεκτο
από «επιτελώ τήν θητεία μου ως νέα». Το είδος τής τελετής εξόδου άπό τήν
θητεία αποκαλύπτει μία «γλώσσα» τοϋ λεξικογράφου Ησυχίου: «νέαιάγωνισάμεναι γυναίκες τον ιερόν δρόμον» και επιβεβαιώνει σειρά μύθων
άπό ολην τήν Ελλάδα πού συνδέουν τήν μετάβαση των νεανίδων στην
ηλικία τών τελείων γυναικών με τό αγώνισμα τοϋ δρόμου.
Ή ορθή κατανόηση τών θεσσαλικών δεδομένων επέτρεψε
και τήν ερμηνεία ενός συνόλου
επιγραφών καί γλυπτών από
τήν Λητή τής Μακεδονίας. Τά
γλυπτά παριστάνουν τήν Δήμητρα καί τήν Κόρη ή νεαρές κόρες πού τρέχουν. Οι επιγραφές
είναι αναθηματικές στην Δήμητρα (Δήμητρι αρχινεύσασαι επί
ίερείας Βερενίκας: Στραττώ
Νικοστράτου, Μελίς Κλέωνος, Λνοιδίκα "Αντιγόνου) καί στην Καλά
Θεά, άλλο όνομα τής κουροτρόφου θεότητος Ίνοϋς-Λευκοθέας καί διακεκριμένης δρομέως, πού, μεταξύ άλλων, ανέθρεψε τον Διόνυσο ("Αλεξάνδρα "Αργαίου Καλά Θεά νεύσασα). Οι παράλληλες θεσσαλικές
επιγραφές μας επέτρεψαν νά έννοήσομε τις μυστηριώδεις μετοχές νεύσασα καί αρχινεύσασαι ως μακεδόνικους τύπους, ό δεύτερος εν συνθέσει,
ισοδύναμους με τις ανάλογες μετοχές τοϋ θεσσαλικού ρήματος νεβεύω.21
Εικ. 2 Δήμητρα καί Κόρη άπό τό ιερό τής Λητής.
27. Hatzopoulos, Cu/tes 21-40.
16
ΛΑΤΡΕΊΕΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ : ΤΕΛΕΤΈΣ ΜΕΤΑΒΆΣΕΩΣ ΚΑΙ ΜΥΉΣΕΙΣ
Τα ευρήματα προέρχονταν από
σωστική ανασκαφή του 1936, πού
δεν είχε ποτέ δημοσιευθεί. Χάρις
σέ έρευνες στον ημερήσιο τύπο
της εποχής στάθηκε δυνατόν να
έπανεύρομε τον τόπο της λησμονημένης ανασκαφής, οπού άλλοτε
ορθωνόταν τό ιερό των κουροτρόφων θεοτήτων έπί τού νοτιοανατολικού λόφου Άσσάρι πού
δεσπόζει τής στενωπού τού Δερβενίου. Στο τέλος τής σχετικής
μελέτης, πού δημοσιεύθηκε τό
1994, έγραφα: «είθε ή σύντομη
αυτή προυσίαση .... νά ωθήσει
έναν αρχαιολόγο εξουσιοδοτημένο
από τις αρχές τού Μουσείου Θεσσαλονίκης νά επαναλάβει τις
έρευνες στις αποθήκες για νά
έπανεντοπίσει τά ευρήματα» τής
παλαιάς ανασκαφής.28
 Ή έκκληση μου γιά τήν συνέχιση τής έρευνας δέν
εισακούσθηκε από τό Μουσείο, αλλά —ειρωνεία τής τύχης— από αρχαιοκάπηλους, όπως μας πληροφορεί τό φύλλο τής 9ης 'Οκτωβρίου τού 1997
τού Athens News. Ή ανεύρεση καί απόπειρα πωλήσεως πρώτα πέντε
αγαλμάτων, μεταξύ των οποίων ένα θεούσας κόρης καί άλλο 'Αρτέμιδος
καί κατόπιν τής Μητρός Θεών,29
 πού έφεραν αυτοί στο φώς στον λόφο
Άσσάρι, επιβεβαίωσαν καί τον χαρακτήρα τής λατρείας καί τήν τοποθεσία τού ιερού.
Εικ. 3 Ό Διόνυσος με τήν 'Αριάδνη σε
κρατήρα πού ανακαλύφθηκε στο νεκροταφείο
τήςΛητής (Δερβένι).
28. Hatzopoulos, Cultes 123-27.
29. Αικατερίνης Τζαναβάρη, "Μαρμάρινο αγαλμάτιο τής Μητέρας των Θεών, άπο
τήν αρχαία Λητή", "Αγαλμα. Μελέτες γιά τήν αρχαία πλαστική προς τιμήν τον
Γιώργου Αεσποίνη (Θεσσαλονίκη 2001) 363-75.
17
>
ΛΑΤΡΕΊΕΣ
Τά ευρήματα της Λητής, συνδυαζόμενα και με άλλες πολλές επιγραφικές και γενικώτερα αρχαιολογικές μαρτυρίες μεταγενεστέρων εποχών,
δέν αφήνουν αμφιβολίες για τήν σημασία τών λατρειών και τών τελετών
μεταβάσεως τών κορών της αρχαίας Μακεδονίας. Δέν υπήρχαν όμως
ανάλογες λατρείες και τελετές για τους Μακεδόνες εφήβους;
Στο ϊδιο ιερό τής Λητής κατά τήν
ίδια ανασκαφή τοΰ 1936 άνευρέθησαν
άλλες δύο επιγραφές μέ τις έξ ϊσου
μυστηριώδεις φράσεις Έπί Χύριι
πεζών δρόμος και Έπί Χύριι Ιππων
δρόμος, πού λόγω τού δυσνόητου τοϋ
περιεχομένου τους παρέμεναν επίσης
αδημοσίευτες. Πώς έπρεπε να εννοηθεί ο έμπρόσθετος προσδιορισμός και
τί έσήμαινε στην συγκεκριμένη περίπτωση ή λέξη δρόμος; τον στίβο ή τό
αγώνισμα; Μία επίσης τότε ακόμη
αδημοσίευτη επιγραφή από τήν Βέροια
(Έπί Φρασικλείδου πεζών δρόμος) δέν
άφηνε αμφιβολία οτι ο εμπρόθετος
προσδιορισμός είχε χρονολογική σημασία. Μία τέταρτη επιγραφή από τήν
περιοχή τής Πέλλας (Έπί Θήρωνι Ιππο
δρόμος, ανδρών δρόμος) έδωσε τήν
απάντηση καί στην δεύτερη απορία. Ήταν προφανές οτι δέν επρόκειτο
για τον στίβο αλλά γιά αγώνισμα δρόμου πεζών και εφίππων αρρένων.
Πώς ερμηνεύονται οι επιγραφές αυτές πού δέν μνημονεύουν τους νικητές
τοϋ αγωνίσματος άλλα μόνον τήν χρονολογία και τό γεγονός τής διεξαγωγής τοΰ αγώνος; Ή μόνη εξήγηση είναι οτι τό σημαντικό στοιχείο
ήταν ή τέλεση τοϋ αγώνος καί ή συμμετοχή σ' αυτόν. Οι συμμετέχοντες
δέν μνημονεύονται ονομαστικά, διότι τό όνομα τοϋ επωνύμου, δηλαδή ή
χρονολογία, άρκοϋσε γιά νά δηλώσει τήν ομάδα πού συμμετείχε στό
αγώνισμα, όπως συμβαίνει γιά μιά κλάση πού ενηλικιωνόταν συγχρόνως
Εικ. 4 Στήλη από τήν Βέροια αναμνηστική τοϋ δρόμου τών νέων ανδρών.
18
ΛΑΤΡΕΊΕΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ: ΤΕΛΕΤΈΣ ΜΕΤΑΒΆΣΕΩΣ ΚΑΙ ΜΥΉΣΕΙΣ
και για τήν οποίαν ο αγώνας δρόμου αποτελούσε τελετή εξόδου από τήν
εφηβεία και εισόδου στην ηλικία των νέων ανδρών. Ποιος όμως ήταν ο
πάρεδρος της Δήμητρας καί της Κόρης ή της 'Αρτέμιδος ή της όποιας
υποστάσεως της μεγάλης κουροτρόφου θεότητος προστάτιδος τών κορών
πού προΐστατο τών μεταβατηρίων δρόμων καί άλλων τελετών τών
έφηβων;
Στις τελετές καί τους μύθους της Βοιωτίας, όπως καί της Σπάρτης,
όπου οι νεανίδες δρομείς αποκαλούνται Διονυσιάδες, βλέπομε τον Διόνυσο ώς σύντροφο καί πάρεδρο της ή τών γυναικείων θεοτήτων.30
 Αυτό
εξηγείται από τήν συμπληρωματική σχέση Δήμητρος καί Διονύσου όχι
μόνον στον αγροτικό βίο (δημητριακά-δένδρα-άμπελος) αλλά καί στην
αποστολή τους ώς κουροτρόφων, της μέν τών θηλέων, τοΰ δέ τών αρρένων καί, όπως θά ιδούμε αργότερα καί στην στενή σχέση ΠερσεφόνηςΔιονύσου στην ορφική θεογονία καί στην διαδικασία μιας άλλης μεταβάσεως. Προ ολίγων ετών μία απροσδόκητη αρχαιολογική ανακάλυψη
στην Βέροια απεκάλυψε οχι μόνον τήν γεωγραφική γειτνίαση αλλά καί τις
λατρευτικές συνήθειες πού συνδέουν τις κουροτρόφους θεότητες Δήμητρα, Κόρη καί Διόνυσο. Ένας κίων τού ναού τοΰ Διονύσου εγχάρακτος
μέ επιγραφές αναθέσεων νεαρών δούλων ήλθε στο φώς σέ μικρή απόσταση από τήν Παναγία Δεξιά, όπου εκείτο ϊσως κατά τήν αρχαιότητα τό
ιερό της Δήμητρος καί της Κόρης, στο όποιο οι Βεροιαΐοι της ρωμαϊκής
περιόδου ανέθεταν νεαρές δούλες, παλαιότερα δέ κατά πάσαν πιθανότητα
τις ίδιες τους τις θυγατέρες.
Εκατοντάδες ανάλογες απελευθερώσεις δι' αναθέσεως έχουν άνευρεθεΧ στην Μακεδονία, άλλα αυτές της Βέροιας εΐναι οι μόνες πού
έχουν ώς αποδέκτη αρσενική θεότητα, υπό δέ τό φώς τών όσων ελέχθησαν
ανωτέρω δέν είναι εκπληκτικό ότι ή μοναδική αυτή θεότης εΐναι ο Διόνυσος. Εκείνο πού εκπλήττει είναι τά σχεδόν άπαξ λεγόμενα επίθετα τού
θεού "Αγριος, Έρίκρυπτος, Ψευδάνωρ.
30. Hatzopoulos, Cultes 41 -61.
19
ΛΑΤΡΕΊΕΣ
"Αγριος ώς θεός οχι τοϋ άστεως ούτε της πόλεως, δηλαδή της κοινωνίας των πολιτών, αλλά της φύσεως, των αγρών, τών εσχατιών, εκεί
οπού σε απομόνωση συντελείται ή μεταμόρφωση τών παίδων σέ εφήβους
και άνδρες, εκεί οπού οι νεαροί Σπαρτιάτες ασκοΰν την άγρα, τήν
νυκτερινή, ατομική θήρα μέ παγίδες καί δίκτυα, για να επιζήσουν κατά
τήν διάρκεια της κρυπτείας, πού μας περιγράφει ο Πλούταρχος.
ην δέ τοιαύτη- τών νέων οι άρχοντες δια χρόνου τους μάλιστα νουν
εχειν δοκοϋντας εις τήν χώραν άλλως έξέπεμπον, έχοντας εγχειρίδια καί
τροφήν αναγκαίαν, άλλο δε ουδέν οι δε μεθ' ήμέραν μεν εις ασυνδήλους
διασπειρόμενοι τόπους, απέκρυπτον εαυτούς καί άνεπαύοντο, νύκτωρ δε
κατιόντες εις τάς οδούς τών ειλώτων τον άλισκόμενον άπέσφαττον.
πολλάκις δέ καί τοις άγροΐς έπιπορευόμενοι τους ρωμαλεωτάτους καί
κρατίστους αυτών άνήρουν.^
Ή κρυπτεία μας εισάγει στο δεύτερο επίθετο τοϋ θεού Κρυπτός ή Έρίκρυπτος. Ό Διόνυσος εΐναι κρυπτός, διότι σύμφωνα μέ τους μύθους καί
τις λατρευτικές τελετές κρύπτεται, όπως κατά τήν εορτή τών Άγριωνίων
στην Χαιρώνεια της Βοιωτίας, όπου κατά τον αιτιολογικό μύθο ό θεός
αναζητεί κρησφύγετο καί σωτηρία άπό τις γυναίκες πού τον καταδιώκουν
κοντά στις Μούσες ή όπως σύμφωνα μέ τον θηβαϊκό μύθο ο Ζευς, γιά νά
τον σώσει άπό τήν "Ηρα, αποκρύπτει τον νεαρό θεό στις αγκάλες της
Ίνούς, της Καλής Θεάς, μέ τήν εντολή νά τον αναθρέψει ώς κόρη. Έτσι
άπό τον Έρίκρυπτο, τον άκρως κρυφό θεό, γίνεται ή μετάβαση στον Ψευδάνορα, τον ψευδή άνδρα.
Ή μεταμφίεση μέ ενδύματα τοϋ άλλου φύλου, συνοδευομένη ή οχι μέ
ομοφυλοφιλικές πρακτικές αποτελεί ένα άπό τά χαρακτηριστικότερα
στοιχεία τών τελετών μεταβάσεως άπό μία ηλικία στην άλλην. Ό Διόνυσος ώς ό κατ' εξοχήν έφηβος μέ άμφιρρεπή ακόμη ερωτισμό ήταν
φυσικό νά προΐσταται της μεταβάσεως αυτής.
31. Πλούταρχος, Λυκούργος28.3-5.
20
ΛΑΤΡΕΊΕΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ : ΤΕΛΕΤΈΣ ΜΕΤΑΒΆΣΕΩΣ ΚΑΙ ΜΥΉΣΕΙΣ
Μια ψευδοϊστορική αφήγηση, στην πραγματικότητα ένας από τους
σπάνιους μακεδόνικους μύθους πού έφθασαν έως εμάς, διασώζει το
αϊτιο της επικλήσεως τοϋ Διονύσου ώς Ψευδάνορος, τήν μεταμφίεση παρθένων σε άνδρες και τήν νικηφόρο μάχη τους κατά των Ιλλυριών, στην
οποίαν όφειλαν τήν μεταβολή τοϋ ονόματος τους από Κλώδωνες (ή
μάλλον Κλωδώνες, Κλωθώνες, δηλαδή «κλώστριες») σε Μιμαλλόνες,
δηλαδή «μιμήτριες».
Αργαίος βασιλεύς Μακεδόνων, Ταυλαντίων Γάλαυρος· Ταυλάντιοι
στρατεύουσιν επί Μακεδόνας. Αργαίος, ην γαρ αύτω χειρ όλίγη, κελεύει τάς παρθένους των Μακεδόνων, επειδάν οι πολέμιοι προσάγωσι τήν
φάλαγγα, αύτοΐς εκ τοϋ ορούς της Έρεβοίας έπιφανήναι. οι μεν δη
προσήγον ai δε επεφάνησαν και κατήεσαν από τοϋ όρους παρθένοι
πολλαί θύρσους αντί δοράτων πάλλουσαι και στεφάνοις τά πρόσωπα
σκιάζουσαι. Γάλαυρος έξεπλάγη άνδρας είναι τάς παρθένους άπό μακροϋ
νομίζων και τό άνακλητικόν ϋπεσήμηνεν Ταυλάντιοι δε εφευγον τά τε
όπλα άποβαλόντες και τά σκευοφόρα καταλιπόντες. 'Αργαίος άμαχεί
κρατήσας ιερόν ιδρύεται Διονύσφ Ψευδάνορι και τάς παρθένους, ας
πάλαι Κλώδωνας εκληζον οι Μακεδόνες, αυτός κλήζειν έταξε δια τήν
μίμησιν των ανδρών Μιμαλλόνας?2
Τέτοιες ανατροπές της άμφιέσεως των φύλων, πού είναι γνωστές
από πολλά μέρη της Ελλάδος, όπως τήν Σπάρτη ('Αφροδίτη Ένόπλιος),
τό "Αργός (Υβριστικά), τήν Τεγέα ("Αρης Γυναικοθοίνας) κ.λπ., εντάσσονται σ' ένα ευρύτερο τελετουργικό και αποτελούν προοίμιο της
συγκρούσεως, πρώτα, και της συμφιλιώσεως, έπειτα, τών δύο φύλων με
τελική κατάληξη τον γάμο.33
Ό Διόνυσος και ή Περσεφόνη όμως κατέχουν κυρίαρχη θέση στίς θρησκευτικές δοξασίες τών Μακεδόνων, διότι προΐστανται και μιας άλλης
μεταβάσεως, της σπουδαιότερης καί τρομερώτερης όλων, της μεταβάσεως από τήν ζωή στον θάνατο.
32. Πολυαίνου, Στρατηγήματα 4.1.
33. Hatzopoulos, Cultes 63-85 και 88-89.
21
ΛΑΤΡΕΊΕΣ
Εικ. 5 Ό Ραδάμανθνς από τήν
πρόσοψη τοϋ Τάφου της Κρίσεως
στην Μίεζα (Λευκάδια).
Εικ. 6 Ό "Αδης με τήν Περσεφόνη από τον θρόνο
τοϋ τάφου της Ευρυδίκης στην Βεργίνα.
Ή πρώτη ουσιαστική εξέταση των
μεταθανάτιων δοξασιών τών Μακεδόνων
έγινε άπό τον Φώτιο Πέτσα έπί τη ευκαιρία της δημοσιεύσεως τοϋ μεγάλου
τάφου τών Λευκαδίων, στην πρόσοψη τοϋ
οποίου απεικονίζονται σέ τέσσερες πίνακες εξ αριστερών προς τα δεξιά ο νεκρός,
ô ψυχοπομπός Έρμης, ό Αιακός και ο
Ραδάμανθυς, τον όποιον ορθώς απεκάλεσε «τάφο της Κρίσεως».34
 Ό ανασκαφεύς εύφυώς συνήψε τήν παράσταση με τό
γνωστό χωρίο τοϋ Γοργία τοϋ Πλάτωνος,
στο όποιο ο φιλόσοφος παριστάνει τον
Δία να λέγει Έγώ μεν ταϋτα εγνωκώς
πρότερος ή ύμείς εποιησάμην δικαστας
ύεΐς έμαυτοΰ, δύο μέν εκ της 'Ασίας,
Μίνω και Ψαδάμανθυν, ενα εκ της
Ευρώπης, Αίακόν. Οϋτοι οϋν, επειδάν
τελευτήσωσι, δικάσουσιν εν τφ λειμώνι, εν
τη τριόδω, εξ fjç φέρετον τώ
όδώ, ή μέν εις μακάρων νήσους, ή δ' είς Τάρταρον.^5
 Ή ­
ταν προφανές ότι ορισμένοι
τουλάχιστον Μακεδόνες πίστευαν στην μετά θάνατον ζωή,
και στην δυνατότητα νά γνωρίσουν τήν αιωνιότητα στην νήσο τών μακάρων μετά θετική
κρίση από τους δικαστές τών
νεκρών Ραδάμανθυ και Αιακό.
34. Φ. Πέτσα, Ό τάφος τών Λευκαδίων ('Αθήνα 1966), ιδίως 143-51.
35. Πλάτωνος, Γοργίας 523 Ε - 524 Α.
22
ΛΑΤΡΕΊΕΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ: ΤΕΛΕΤΈΣ ΜΕΤΑΒΆΣΕΩΣ ΚΑΙ ΜΥΉΣΕΙΣ
Μία άλλη αρχαιολογική ανακάλυψη, εκείνη των βασιλικών τάφων της
Βεργίνας, απεκάλυψε μιαν άλλη πτυχή τών μεταθανάτιων μακεδόνικων
δοξασιών. Πρόκειται γιά τον λεγόμενο «τάφο της Περσεφόνης» και τον
λεγόμενο «τάφο της Ευρυδίκης». Ώς γνωστόν, σέ τρεις εσωτερικούς
τοίχους του πρώτου παρίσταται ή αρπαγή της Περσεφόνης άπό τον
"Αδη: στον βόρειο ο κεραυνός του Διός, ο Έρμης, τό τέθριππο άρμα του
"Αδη πού αρπάζει τήν Περσεφόνη και πίσω του ή τρομοκρατημένη
σύντροφος της, στον ανατολικό ή
πενθούσα Δήμητρα καθιστή στην
αγέλαστο πέτρα καί στο νότιο τρεις
γυναικείες μορφές, κατά τον άνασκαφέα οι Μοίρες.36
 Στο έρεισίνωτο τού μαρμάρινου θρόνου του δευτέρου είναι ζωγραφισμένο τέθριππο
άρμα στο όποιο έποχούνται σέ
θριαμβική πομπή ο "Αδης καί ή
Περσεφόνη, πού κρατούν σκήπτρα.37
 Ό Μανόλης "Ανδρόνικος
στην ερμηνεία του της επιλογής τής
πρώτης παραστάσεως γιά τήν διακόσμηση τού τάφου δεν παρέλειψε
νά αναφέρει τήν σημασία τής σπανιώτατης στην λοιπή ελληνική
οικουμένη λατρείας τού "Αδη στην
Μακεδονία, πού δεν εΐναι μόνον
γνωστή από ελληνιστικό επίγραμμα
στο όποιο μνημονεύεται μαζί με
τον Ραδάμανθυ καί άπό ανάθημαιι inn ι un
Εικ. 7 Ό "Αδης μέ τήν Περσεφόνη άπό το
τύμπανο τον Τάφου τών Άνθεμίων στην
Μίεζα (Αευκάδια).
36. Μ. Ανδρόνικου, Βεργίνα II. Ό τάφος τής Περσεφόνης ("Αθήνα 1994), ιδίως,
119.
37. Μ. 'Ανδρόνικου, "Ό τάφος της Ευρυδίκης", στο συλλογικό έργο Μακεδονία
από τον Φίλιππο Β' ώς τη ρωμαϊκή κατάκτηση (Αθήνα 1993) 156-61.
ΛΑΤΡΕΊΕΣ
τικό μνημείο της ρωμαϊκής περιόδου στον θεό Δεσπότη Πλούτωνα,
άλλα ιδίως από το γεγονός οτι ό Αύδναΐος ή Άιδωναιος, ο τρίτος
μήνας τοΰ μακεδόνικου έτους, πού αντιστοιχεί περίπου στον Δεκέμβριο, έλκει τήν ονομασία του από τήν ομώνυμη εορτή προς τιμήν του
θεού τοΰ Κάτω Κόσμου.38
"Ενα άλλο μνημείο το οποίο θά μπορούσε νά επικαλεσθεί ο μεγάλος
αρχαιολόγος είναι ο λεγόμενος «τάφος τών άνθεμίων» στα Λευκάδια. Τό
τύμπανο της προσόψεως κοσμείται με παράσταση τοΰ Άδη και της
Περσεφόνης άνακεκλιμένων, εκ τών οποίων ô πρώτος κρατεί κλειδί, προφανώς τοΰ Κάτω Κόσμου.39
 Άλλα πώς γινόταν προσιτή στους αρχαίους
Μακεδόνες ή μακάρια αίωνιότης; Μία σειρά ενεπίγραφων χρυσών
επιστομίων μας δίδει τήν απάντηση. Αυτά άνευρέθησαν σε τάφους της
ελληνιστικής εποχής συνήθως δε έχουν τήν μορφή φύλλων μυρτιάς καί
φέρουν επάνω εγχάρακτη μία σύντομη επιγραφή, απαραίτητο συστατικό στοιχείο της οποίας είναι τό όνομα τού νεκρού, όπως της Φιλοξένας
καί της Ήγησίσκας στην Πέλλα, της Φυλομάγας στην Μεθώνη ή τού Βοττάκου στην Εύρωπό.40
 Ή πληρέστερη είναι αυτή τοΰ Ποσειδίππου άπό
τήν Πέλλα, πού φέρει τήν επιγραφή:
Φερσεφόνηι
Ποσείδιππος μύστης
ευσεβής.41
38. J.N. Kalléris, Les anciens macédoniens, τ. II ('Αθήνα 1976) 560-63.
39. Πρβλ. Αικατερίνης Ρωμιοπούλου, "A New Monumental Chamber Tomb with
Paintings of the Hellenistic Period near Lefkadia", "Αρχαιολογικά "Ανάλεκτα εξ
"Αθηνών 6 (1973) 87-92.
40. Μαρίας Λιλιμπάκη - 'Ακαμάτη, '"Από τα νεκροταφεία της Πέλλας", Το αρχαιολογικό έργο στή Μακεδονία καί Θράκη, 1989 (Θεσσαλονίκη 1992) 95-96 καί 101,
εικ. 8-9, της ιδίας, "Άπό τήν τοπογραφία καί τα νεκροταφεία της Πέλλας", Τό
αρχαιολογικό έργο στή Μακεδονία καί Θράκη 6, 1992 (Θεσσαλονίκη 1995) 127-
28, Μ. Μπέσιου, Αρχαιολογικον Αελτίον Α\ (1986), Χρονικά 142-43, Θωμαΐδος
Σαββοπούλου, "Ό Β ' ταφικος τύμβος της Τούμπας Παιονίας", Το αρχαιολογικό
έργο στή Μακεδονία καί Θράκη 6, 1992 (Θεσσαλονίκη 1995) 427 καί 430 είκ. 4.
41. Για μία καλή φωτογραφία, βλ. La civilisation grecque. Macédoine, royaume
d'Alexandre le Grand (Αθήνα 1993) 251, είκ. 316.
24
ΛΑΤΡΕΊΕΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ: ΤΕΛΕΤΈΣ ΜΕΤΑΒΆΣΕΩΣ ΚΑΙ ΜΥΉΣΕΙΣ
Γίνεται αμέσως σαφές οτι ή πρόσβαση στην αιωνία μακαριότητα έξηρτατο από την ιδιότητα τοϋ μύστη. Τό
είδος των μυστηρίων στα οποία ήταν
μυημένος ο Ποσείδιππος αποκαλύπτει
μία μεταγενέστερη επιτύμβια επιγραφή
της Λητής για τον μύστη Φάβιο, ο
όποιος εγκατέλειψε τις ιερές εύιάδες,
δηλαδή τις ιερές Βάκχες, και πορεύθηκε στον "Αδη.42
 Ό Ποσείδιππος, όπως
και ό Φάβιος αντιμετώπιζαν μέ εμπιστοσύνη τήν μετάβαση στον Κάτω
Κόσμο, διότι είχαν μυηθεί στά διονυσιακά μυστήρια. Ή επιγραφή, λόγω
της αρχικής δοτικής είχε κατ' αρχάς
εκληφθεί ως αναθηματική, αλλά ô M.
W. Dickie, επικαλούμενος δύο χρυσά
ελάσματα σχήματος κισσού άπό τήν
Πέλιννα της Θεσσαλίας, ό δεύτερος Εικ. 8 τό επιστόμιο από τον τάφο τον
στίχο ς τών Οποίων λέγει ειπείν Φερ- μύστη καί ποιητή Ποσειδίππου
από τήν Πέλλα.
σεφοναι οτι Βάκχιος αντος ελνσε,
απέδειξε οτι ή δοτική είχε τήν έννοια οτι ό νεκρός έστρέφετο προς τήν
βασίλισσα τοϋ Κάτω Κόσμου γιά νά της επισημάνει οτι είναι μύστης
ευσεβής και νά της ζητήσει ευνοϊκή μεταχείριση εκεί.43
 Ή ερμηνεία
αυτή επιβεβαιώνεται άπό πρόσφατο εύρημα, ενα χρυσό έλασμα πού
άνευρέθηκε διπλωμένο επάνω στο στήθος νεκρής σέ τάφο τοϋ Δ ' αιώνος
π.Χ. τοϋ ανατολικού νεκροταφείου της Άμφιπόλεως καί στο όποιο ή
νεκρή διακηρύσσει: "Ευαγής ιερά Διονύσου Βακχία ειμί" κ.λπ.44
42. Πρβλ. Bulletin Epigraphique 1987, 684.
43. W. Dickie, "The Dionysiac Mysteries in Pella", Zeitschrift für Papyrologie und
Epigraphik 109 (1995) 81-86.
44. Πηνελόπης Μάλαμα, '"Ανατολικό νεκροταφείο Αμφίπολης", Τό αρχαιολογικό
έργο στη Μακεδονία καί Θράκη 15, 2001 (υπό εκτύπωση).
25
ΛΑΤΡΕΙΗ Σ
Tò πλήρες κείμενο της Πέλιννας έχει ως έξης:
Νυν εθανες και νυν έγένον, τρισόλβιε, αματι τώιδε.
Ειπείν Φεροεφόναι οτι Βάκχιος αυτός έλυσε.
Ταύρος εις γάλα εθορες.
Αΐψα εις γάλα εθορες.
Κριός εις γάλα έπεσες.
Olvov έχεις εύδαίμονα τιμάν
καπιμένει σ' υπό γήν τέλεα άσσαπερ όλβιοι άλλοι.45
Στο ερώτημα γιατί ή αποστροφή στην Περσεφόνη ιδιαίτερα και ποια
σχέση έχει αυτή με τον Διόνυσο άπαντα ή ορφική θεογονία και άνθρωπογονία. Σύμφωνα με αυτήν ο Διόνυσος ήταν γιος τού Διός και τής
Περσεφόνης πού κατασπαράχθηκε άπό τους Τιτάνες. Αυτοί κατακεραυνώθηκαν από τον Δία και από τήν τέφρα τους γεννήθηκαν οι άνθρωποι. Ή
καρδιά του όμως έμεινε ανέπαφη και άπό αυτήν ή Σεμέλη γέννησε ένα δεύτερο Διόνυσο. Οι άνθρωποι έκτοτε είναι φορείς του προπατορικού αμαρτήματος άπό το όποιο μόνον ή μύηση στά "Βακχικά" μπορεί να "λύσει"
και νά τους απαλλάξει άπό μεταθανάτια τιμωρία. Ή τύχη τους εξαρτάται
άπό τήν Περσεφόνη, πού φέρει τό πένθος τού γιου της Διονύσου και ή
οποία καλείται νά μεσολαβήσει ευνοϊκά στους κριτές τού Κάτω Κόσμου.46
Δεν είναι τυχαίο οτι ο Ηράκλειτος (50 [Β 15]) γράφει: ωύτος δέ 'Άιδης
και Διόνυσος ότέωι μαίνονται και ληναΐζουσι και οτι σέ χρυσά ελάσματα
των Θουρίων ο νεκρός επικαλείται τήν τριάδα Περσεφόνη (χθονίων
βασιλεία), τον "Αδη (Εύκλής) και τον Διόνυσο (Εύβουλεύς).47
Στην περίπτωση τού Ποσειδίππου, αγαθή τύχη, γνωρίζομε τήν πλήρη
ταυτότητα και τήν βιογραφία τού νεκρού. Ήταν ο διάσημος έπιγραμμα45. Κ. Tsantsanoglou - G.M. Parassoglou, "Two Gold Lamellae from Thessaly",
ΈΑΑ^νικά38 (1987) 3-16.
46. Πρβλ. F. Graf, "Dionysian and Orphic Eschatology: New Texts and Old
Questions", στο συλλογικό έργο Masks of Dionysus (Ithaca και Λονοινο 1993)
239-58.
47. Pugliese Carratelli, Lamine 50-58.
ΛΑΤΡΕΊΕΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ: ΤΕΛΕΤΈΣ ΜΕΤΑΒΆΣΕΩΣ ΚΑΙ ΜΥΉΣΕΙΣ
τοποιος τοϋ Γ' π.Χ. από την Πέλλα, πού διακρίθηκε στην 'Αλεξάνδρεια.
Σώζεται μάλιστα σέ πάπυρο ελεγεία στην οποία μνημονεύει την «μυστική»
του ιδιότητα σέ σχέση μέ τόν θάνατο του. Αύτάρ εγώ γήραι μυστικόν
οΐμον επί Ταδάμανθυν ίκοίμην δήμωι και λαώι ποθεινος έών....48
Μέ την μνεία τοϋ κριτοϋ τοϋ Κάτω Κόσμου κλείνει ο κύκλος πού εΐχε
ανοίξει μέ τις παραστάσεις τοϋ τάφου της Κρίσεως. Ό μυστικός οΐμος
τοϋ Ποσειδίππου δέν εΐναι άλλος από την ιερά οδό πού διατρέχουν οι
μύστες και οι βάκχοι σύμφωνα μέ ανάλογο έλασμα από το ΓΙππώνιο της
Κάτω Ιταλίας (και δη συ πιών όδον ερχεα(ι) άν τε και άλλοι μύσται και
βάκχοι ίεράν στείχουσι κλεινοί).49 Την ίδια οδό μνημονεύει καί επίγραμμα τοϋ Ήγησίππου (Π. Α. 7.745): ...την από πυρκαιης ένδέξιά φασιν
κέλευθον Έρμην εις Ταδάμανθυν αγεινβ®
Ή μνεία της ένδέξια της νεκρικής πύρας οδού μας οδηγεί στην διδασκαλία άλλων επιτύμβιων ελασμάτων από τήν Κρήτη, τήν Πετελία καί
τους Θούριους τής Κάτω Τταλίας, πού περιέχουν οδηγίες χάρις στις
οποίες ο μύστης θά κερδίσει τήν αιώνια ζωή.5 ] Πλησιέστερα στην Μακεδονία, ένα τέτοιο έλασμα άπό τήν Φάρσαλο, παρά τά φαινόμενα, δέν
λέγει κάτι το διαφορετικό.
Εύρήσεις Αίδαο δόμοις ένδέξια κρήνην,
πάρ ' δ ' αύτήι λευκήν έστηκυίαν κυπάρισσον
ταύτης της κρήνης μηδέ σχεδόθεν πελάσηισθα.
πρόσσω δ' εύρήσεις το Μνημοσύνης από λίμνης
ψυχρόν ϋδωρ προ(ρρέον). φύλακες δ ' έπίπερθεν εασιν
48. Πρβλ. Laura Rossi, "Il testamento di Posidippo e le laminette aurele di Pella",
Zeitschrift für Papyrologie une Epigraphik 112(1996) 59-65.
49. Pugliese Carratelli, Lamine20.
50. Ήγησίππου, Παλατινή Ανθολογία 7.545.
51. Περιλαμβάνονται στο έργο τοϋ Pugliese Carratelli, Lamine, έκτος από νεώτερο
εύρημα της Κρήτης, για το οποίο βλ. Irini Gavrilaki - Υ.Ζ. Tzifopoulos, "An
'Orphic-Dionysiac' Gold Epistomion from Sfakaki near Rethymno", BCH 122
(1998) 343-55, καί τώρα τήν όιεξοόική μελέτη τοϋ Ί . Ζ. Τζιφόπουλου, "Λατρείες
στην Κρήτη: ή περίπτωση των οιονυσιακών-ορφικών ελασμάτων", στον ϊοιο
τόμο, σελ. 147-171.
27
ΛΑΤΡΕΊΕΣ
οϊδε σ' είρήσονται ο τι χρέος είσεφικάνεις.
τοίσδε συ εϋ μάλα πάσαν άληθείη(ν) καταλέξαι.
ειπείν «Γης παις είμι και Ουρανού άστ(ερόεντος),
Άστέριος όνομα- δίψηι δ' είμ' αϋος. άλλα δότε μοι
πιεν από της κρήνης».52
"Ενα τελευταίο έλασμα από τήν Ηράκλεια, τήν αρχαία πόλη στον
χώρο της Γέφυρας και του 'Αγίου "Αθανασίου, γνωστό από το 1967, άλλα
πού εΐχε μείνει απαρατήρητο, δίδει οριστική απάντηση στο καίριο θέμα
της ερμηνείας των λεγομένων μακεδόνικων και γενικώτερα των μνημειωδών τάφων της Μακεδονίας. Κατά καιρούς υποστηρίχθηκε οτι κατασκευάζονταν ώς αιώνιες κατοικίες τών νεκρών, οι όποιοι συνέχιζαν
υπό τήν γη μία νέα μεταθανάτια ζωή περιστοιχισμένοι από τά αντικείμενα της καθημερινής των χρείας. Ή παρουσία όμως στον μακεδόνικο
τάφο του 'Αγίου 'Αθανασίου ελάσματος με τήν επιγραφή
Φιλωτήρα
τώι Αεσπότει χέρε(ιν)-
...53
δεν αφήνει αμφιβολία ότι ή νεκρή Φιλωτέρα στρέφεται προς τον βασιλέα
του Κάτω Κόσμου όχι βέβαια γιά να ζητήσει νά μείνει έγκλειστη στους
τέσσερες τοίχους τού υπογείου τάφου, αλλά γιά νά γευθεί τήν αιωνιότητα
στην Νήσο τών Μακάρων, ένθα μακάρων νάσον ώκεανίδες αϋραι περιπνέοισιν. άνθεμα δέ χρυσού φλέγει, τά μέν χερσόθεν απ' άγλαών δενδρέων, ϋδωρ δ' άλλα φέρβει, ορμοισι τών χέρας άναπλέκοντι και στεφάνους βουλαΐς εν ορθαίσι Ταδαμάνθυοςβ^
52. N.M. Βεροελή, "Χάλκη τεφροδόχος κάλπις εκ Φαρσάλων", 'Αρχαιολογική
Έφημερίς 1950-51, 98-105.
53. Μ.Β. Χατζόπουλος, "Οί επιγραφές της Ηράκλειας της Μυγδονικής (Άγιο ς
Άθανάσιος-Γέφυρα ) μεταξύ αρχαιολογίας και άρχαιοκαπηλείας" , Β
Πανελλήνιο Συνέδριο Επιγραφικής (υπό εκτύπωση).
54. Πινδάρου, Όλυμπιόνικος Β' 71-75.
28
ΛΑΤΡΕΊΕΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ: ΤΕΛΕΤΈΣ ΜΕΤΑΒΆΣΕΩΣ ΚΑΙ ΜΥΉΣΕΙΣ
ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ
ΕΚΜ Α ' = Λουκρητίας Γουναροπούλου και Μ. Β. Χατζόπουλου, Επιγραφές Κάτω Μακεδονίας. Α '. Επιγραφές Βέροιας ('Αθήνα 1998).
Hatzopoulos, Institutions = Μ.Β. Hatzopoulos, Macedonian Institutions
under the Kings, τ. Ι-ΙΙ ("Μελετήματα" 22, 'Αθήνα 1996).
Hatzopoulos, Cultes = M. B. Hatzopoulos, Cultes et rites de passage en
Macédoine ("Μελετήματα" 19, Αθήνα 1994).
Hatzopoulos - Loukopoulou, Morrylos - M.B. Hatzopoulos και Louisa D.
Loukopoulou, Morrylos cité de la Crestonie ("Μελετήματα" 7, 'Αθήνα
1989).
Pugliese - Carratelli, Lamine = G. Pugliese - Carratelli, Le lamine doro
'orfiche' (Μιλάνο 1993).

Επισκεφτείτε την ιστοσελίδα μας http://www.tapantareinews.gr, για περισσότερη ενημέρωση. Εγγραφείτε - SUBSCRIBE: http://bit.ly/2lX5gsJ Website —►http://bit.ly/2lXX2k7 SOCIAL - Follow us...: Facebook...► http://bit.ly/2kjlkot    







Δημοσίευση σχολίου

Αφήστε το σχόλιό σας ή κάνετε την αρχή σε μία συζήτηση

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.

Δημοφιλείς κατηγορίες

...
Οι πιο δημοφιλείς κατηγορίες του blog μας

Whatsapp Button works on Mobile Device only