Τρίτη, 2 Μαρτίου 2021

ΔΡΟΜΟΙ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ


 ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ*

«Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού εκφράζει τη χαρά του που ευαίσθητοι πολίτες ανησύχησαν για τις διαδρομές, που επιστρώνονται στον Βράχο της Ακρόπολης, ώστε να διευκολύνουν την πρόσβαση των ΑμεΑ, των ηλικιωμένων, των πολιτών με προβλήματα υγείας».
(Από την πρώτη ανακοίνωση του ΥΠΠΟ για τα έργα οδοποιίας στην Ακρόπολη).
Η Ακρόπολη με τα μνημεία της, σπουδαίο το καθένα ξεχωριστά, και όλα μαζί συγκεντρωμένα στον Ιερό Βράχο, συνθέτουν το πιο σημαντικό μνημειακό σύνολο της υδρογείου, που λογίζεται αυτονόητα ως ενιαίο μνημείο των Κλασικών χρόνων, των Ελληνιστικών, αλλά και των χρόνων της Ρωμαιοκρατίας. Είναι αυτονόητο ότι και ο ίδιος ο βράχος στον οποίο οικοδομήθηκαν αποτελεί και αυτός ενα μνημείο. Η Ακρόπολη είναι ο τόπος του στοχασμού, της έμπνευσης, της αγαλλίασης, της αρμονίας, της γαλήνης, της ομορφιάς… Με τον Παρθενώνα να δεσπόζει βροντοφωνάζοντας ότι έγινε τόσο τέλειος γιατί οι Αθηναίοι, διώχνοντας τους Πέρσες διατήρησαν την ελευθερία τους, και με το Θέατρο του Διονύσου, το πρώτο θέατρο του κόσμου, όπου ακούστηκε από την Αντιγόνη, τέσσερις αιώνες πριν από τον Χριστό, ότι ο έρωτας είναι ανίκητος και ότι «γεννήθηκα για να αγαπάω και όχι να μισώ τους ανθρώπους», ποιος θα μπορούσε να έχει αντίρρηση για τα έργα που στοχεύουν στην απρόσκοπτη προσβασιμότητα στον μοναδικό αυτό χώρο;
Είναι ευχάριστο επομένως το γεγονός ότι, έστω και 16 χρόνια μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες, η αρμόδια εφορεία αρχαιοτήτων, ή καλύτερα η αρχαιολογική υπηρεσία, ή ακόμα καλύτερα η υπουργός η ίδια η Υπουργός, εγκατέστησε αναβατόριο για τα άτομα με δυσκολία στην κίνηση. Μετά το αναβατόριο ακολούθησαν οι οπλισμένοι σκυροδετημένοι δρόμοι υψηλά στο πλάτωμα του λόφου. Πρέπει ωστόσο να τονιστεί ότι είχαν προηγηθεί τα ασεβή έργα οδοποιίας στη νότια κλιτύ του λόφου, όπου κυριάρχησαν οι προκλητικοί, ανάρμοστοι με τον αρχαιολογικό χώρο δρόμοι των «ευθειογενών περιγραμμάτων με τις πρισματικές ακμές», όπως έχουν χαρακτηριστεί (Βλ. φωτ.)
Θα μπορούσε ωστόσο για τόσο σημαντικά έργα, στη νότια κλιτύ, αυτό τον καιρό στη δυτική και αργότερα, γιατί όχι, στη βόρεια, που αλλάζουν ριζικά την εικόνα του ιερού βράχου, δεν αρκούν οι ομόφωνες αποφάσεις των αρμοδίων οργάνων. Θυμίζουν άλλωστε άλλες πολιτειακές ή πολιτικές καταστάσεις στις οποίες δεν υπήρχαν διαφοροποιήσεις γιατί απλώς αυτές απαγορεύονταν. Τα έργα οδοποιίας στην Ακρόπολη, συνοδεύτηκαν από μια σειρά επιστημονικοφανών απόψεων, ψευδών ανακοινώσεων, τάχα επεξηγηματικών διευκρινίσεων, παραπλανητικών ισχυρισμών, αποπροσανατολιστικού χαρακτήρα άρθρων, μονολόγων και συνεντεύξεων, όπου έβριθαν οι γενικεύσεις, οι αοριστίες και οι ανακρίβειες. Χωρίς να ξεχνάμε βέβαια και τα από καθέδρας κηρύγματα. Αναφέρομαι αποκλειστικά και μόνο στις επίσημες ανακοινώσεις και όχι σ’ αυτά που ισχυρίζονται οι αιώνια τρισμέγιστα αφελείς παρατρεχάμενοι, “που έχουν γλώσσα μόνον για να γλείφουν”, όπως λέει και το τραγούδι του Σαββόπουλου. Οι απαράδεκτες, απαξιωτικές ειρωνείες δεν μετράνε καθόλου βέβαια μπροστά στο μέγεθος του κατασκευαστικού ατοπήματος που συντελέστηκε. Έχουν όμως τη σημασία τους, όχι αυτές καθεαυτές, αλλά γιατί φανερώνουν την επαρχιώτικη προσέγγιση αυτών που, μέσα στην ιδεολογική τους ένδεια και θεωρώντας ότι έχουν ραντεβού με την ιστορία των επεμβάσεων στα μνημεία, κατάφεραν να μην τους ελέγχει κανείς και να μην είναι υπόλογοι πουθενά .
Ένα από τα κύρια επιχειρήματα των εμπνευστών του έργου με το οπλισμένο σκυρόδεμα ήταν ότι «αυτό έγινε ως συνέχεια του έργου του Τραυλού που είχε χρησιμοποιήσει τσιμέντο για την πορεία των επισκεπτών». Πρέπει εδώ να γίνει η υπενθύμιση ότι ο Τραυλός ήταν ο κορυφαίος μελετητής της αθηναϊκής αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας όλων των περιόδων, από τους Νεολιθικούς χρόνους έως και την ίδρυση του ελληνικού κράτους και επιστήμονας με ευαισθησίες για οτιδήποτε είχε σχέση με την οικοδομική ιστορία της χώρας μας.
Ο υπεύθυνος για την αποκατάσταση των Προπυλαίων αρχιτέκτων Τάσος Τανούλας –χάρη στον οποίο έγινε ευρέως γνωστή αυτή η ξαφνική διάστρωση με οπλισμένο σκυρόδεμα– για χρόνια συνεργάτης του Τραυλού, περιέγραψε αναλυτικά το έργο της διάστρωσης του 1976, έτσι ώστε να πάρει το θέμα την πραγματική του διάσταση. Γράφει μεταξύ άλλων ο Τανούλας: «οι φυσικές κοιλότητες του βράχου γεμίστηκαν με αμμοχάλικο. Η τελική διάστρωση έγινε λεπτή, χωρίς οπλισμό, με κονίαμα που περιείχε αδρανή διαφόρων τσιμέντο και άφθονο ασβέστη, που θα εξασφάλιζε, στο μέλλον, την εύκολη θραύση και αφαίρεση του υλικού.»
Η σύγκριση των δύο διαστρώσεων, του Τραυλού και της σημερινής θεωρώ ότι ανταποκρίνεται πανηγυρικά στο: “πλέουν οι βάρκες στον γιαλό πλέουν και οι σανίδες”. Σε αυτό το ρητό εντάσσεται και ο παραλληλισμός, των σημερινών έργων, ...αν είναι δυνατόν, με το έργο του Πικιώνη!
Η επίστρωση Τραυλού είχε ως αντικειμενικό στόχο την προστασία του βράχου, όπως και την ασφάλεια των επισκεπτών ...και τίποτε περισσότερο. Δεν διαφοροποιήθηκε από τον βράχο ούτε χρωματικά, αλλά ούτε και ως προς τον όγκο της, αφού το πάχος της δεν ξεπερνούσε τα έξι με επτά εκατοστά. Είχε δηλαδή ένα ύψος που «χανόταν» σταδιακά από το μάτι του επισκέπτη στην πορεία του από τα Προπύλαια προς την ανατολική πλευρά του Παρθενώνα. Για να περιγραφεί ακόμα αναλυτικότερα η διαφορά πρέπει να ειπωθεί ότι ο Τραυλός όχι μόνο δεν χρησιμοποίησε οπλισμό, αλλά ζήτησε να υλοποιηθεί το έργο κυριολεκτικά με το …χέρι για να είναι απολύτως ελεγχόμενη η πλήρωση των ανωμαλιών και τα όρια της επέμβασης. Ο σκοπός της επίστρωσης Τραυλού επιτεύχθηκε: ο βράχος προστατεύθηκε από τα εκατομμύρια βήματα των επισκεπτών και από τα τεράστια βάρη που δέχτηκε εξαιτίας των αναστηλωτικών εργασιών των τελευταίων 45 χρόνων. Αν από το 1976 η επίστρωση παρουσίασε κενά και λακκούβες είναι απλώς γιατί συστηματικά αποφεύχθηκε η συντήρησή της. Αν, όπως γινόταν, οι λακκούβες απλώς γέμιζαν με «τσιμεντάκι» αναπόφευκτα το αποτέλεσμα θα ήταν η εικόνα «μπαλωματικού χαρακτήρα». Αυτό που χρειαζόταν, αν υπήρχε ενδιαφέρον για τη διατήρηση της επίστρωσης Τραυλού, θα ήταν μια νέα στρώση με την μεθοδολογία που ο ίδιος εφάρμοσε . Όπως γίνεται με τις περιοδικές ασφαλτοστρώσεις, όπου καλύπτονται, ενιαία, σε όλο το μήκος των δρόμων οι λακκούβες και οι κάθε είδους φθορές. Είναι εμφανής η τακτική που ακολουθήθηκε, προκειμένου να γίνουν οι σημερινοί δρόμοι ώστε στο μέλλον με νέα έργα να «αντικρίζουμε τα μνημεία από τη στάθμη που τα έβλεπαν οι αρχαίοι» .
Είναι όμως και κάτι ακόμα: ο Τραυλός με το υποδειγματικό του έργο σεβάστηκε ευλαβικά την αρχή της «αντιστρεψιμότητας», που σημαίνει ότι οφείλουμε να παρεμβαίνουμε στα μνημεία με τέτοιο τρόπο ώστε στο μέλλον η οποιαδήποτε παρέμβασή μας, εάν κριθεί ανοίκεια ή λανθασμένη, να μπορεί εύκολα να αφαιρεθεί και να επανέλθει το μνημείο στην πριν από την επέμβασή μας κατάσταση. Έτσι αυτή η ίδια η σεμνή και ταπεινή επίστρωση Τραυλού ενείχε και την αρχή της αντιστρεψιμότητας, κατά τον ιδανικότερο και τον πλέον ανώδυνο για τον βράχο τρόπο, αφού δεν χρειάστηκαν μηχανικά μέσα για να αφαιρεθεί –πράγμα που θα απαιτηθεί όταν στο μέλλον θα αφαιρεθούν οι σημερινές βάρβαρες κατασκευές οπλισμένου σκυροδέματος–, αλλά άρκεσαν από μόνα τους τα βήματα των επισκεπτών για να την εξαφανίσουν σταδιακά.
Στην ιστορία των έργων προστασίας όμως είναι ακατανόητο το πώς έχει λησμονηθεί μια καταλυτικής σημασίας δραστηριότητα της Επιτροπής Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως (ΕΣΜΑ). Αδρομερώς πρέπει να ειπωθεί ότι μετά από πρόταση του Χ. Μπούρα, μετέπειτα προέδρου της ΕΣΜΑ, διοργανώθηκε το 1977 διεθνές συνέδριο αρχαιολόγων και μηχανικών, αναφορικά με το πρόγραμμα των επεμβάσεων στο Ερέχθειο, που είχε εκπονηθεί από ομάδα εργασίας υπό τον αρχιτέκτονα Αλέξανδρο Παπανικολάου, τέθηκε στην κρίση των συμμετεχόντων, πράγμα που έγινε και σε όλα τα συνέδρια που ακολούθησαν και αφορούσαν τις μελέτες για τη μεθοδολογία της επέμβασης για όλα τα μνημεία, καθώς και κυρίως, για την εικόνα που θα είχαν μετά την υλοποίηση των έργων, αφού δηλαδή θα είχε εξασφαλιστεί η στατική τους επάρκεια (τονίζω ότι τα συνέδρια οργανώθηκαν πριν από τα έργα).
Σχετικά, είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ακόμα και για την αποκατάσταση των λιθοπλίνθων της γωνίας του αναλημματικού τοίχου της ανατολικής παρόδου του θεάτρου του Διονύσου, που έπεσαν μετά από τον σεισμό του 1981, προηγήθηκε ημερίδα που ενέκρινε τη μελέτη της αρχιτέκτονος Ελένης Μακρή για την επανατοποθέτησή τους, με την απαραίτητη (αθέατη) υποδομή. Ανεξάρτητα από τις επιμέρους διαφωνίες, και υπήρξαν πολλές, κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι η επιμονή του Μπούρα για την επιστημονική ζύμωση, τις δημοσιεύσεις, το σχεδόν πιεστικό αίτημά του να διατυπωθεί, κυριολεκτικά, η γνώμη όλων των ενδιαφερομένων και ιδιαίτερα τα ανοιχτά συνέδρια που ακολούθησαν αυτό του Ερεχθείου, ήταν καθοριστικής σημασίας, αφού έτσι τα έργα αποκτούσαν την αποδοχή της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας. Ήταν ό,τι καλύτερο μπορούσε να γίνει για να οργανωθεί και να υλοποιηθεί το κολοσσιαίο έργο στην Ακρόπολη, που βέβαια δύσκολα θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί, αν δεν ήταν υπουργός Πολιτισμού ο Κωνσταντίνος Τρυπάνης, στον οποίο οφείλεται η δημιουργία της πολυεπιστημονικής ΕΣΜΑ, και αν ήδη από την αρχή δεν συμμετείχαν σ’ αυτήν κορυφαίες προσωπικότητες, όπως, μεταξύ άλλων, ο Γεώργιος Μυλωνάς, οι ιστορικοί διευθυντές της Ακρόπολης Νικόλαος Πλάτων, Γιάννης Μηλιάδης, Γιώργος Δοντάς, οι καθηγητές ΕΜΠ, Σωκράτης Αγγελίδης, Θεόδωρος Σκουλικίδης και Χαράλαμπος Μπούρας του οποίου ο λόγος μαζι με αυτόν του Ιωάννη Τραυλού ήταν εξαιρετικής σημασίας για τα έργα. Εγγύηση για την επιτυχία των συνεδρίων ήταν οι εναργείς και τεκμηριωμένες απόψεις που διατυπώνονταν, απαλλαγμένες από οίηση, ειρωνικό, απαξιωτικό και υποκριτικό λόγο. Πώς γίνεται επομένως να μην ακολουθηθεί η πρακτική Μπούρα, δηλαδή της ανοιχτής συζήτησης, πρωτίστως από αυτούς που υποτίθεται ότι τον τιμούν για ένα τόσο εκτεταμένο έργο στην Ακρόπολη και, μάλιστα, εν μέσω πανδημίας, όπου οι επισκέψεις στην Ακρόπολη είναι σπάνιες; Ιδιαίτερα τώρα που έχουν ολοκληρωθεί οι «σωστικού χαρακτήρα» εργασίες στο Ερέχθειο, στον Παρθενώνα, στα Προπύλαια και στο ναό της Αθηνάς Νίκης, αλλά και στο θέατρο του Διονύσου;
Αυτά δεν γράφονται εξαιτίας κάποιου λανθάνοντος συναισθήματος «ερειπιολαγνίας», που ξαφνικά αναδύθηκε, αλλά γιατί τα μνημεία, και βέβαια, δεν αφήνονται έτσι ως έχουν, αλλά στερεώνονται και προστατεύονται, ώστε να μείνουν έτσι ως έχουν. Σαν να είναι κειμήλια. Αυτή τη φορά όμως εθνικά κειμήλια.
Δεν γίνεται -εκτός αν γίνεται και απλώς δεν είναι γνωστό- κάποιοι υπεράνω του Νόμου να καταστρατηγούν τις θεσμοθετημένες από τις διεθνείς Χάρτες αρχές και αξίες που συνθέτουν το πλαίσιο της επέμβασης στα μνημεία και πώς είναι δυνατόν να αγνοούνται οι για δεκαετίες δοκιμασμένες κατά το παρελθόν πρακτικές ιστορικών αρχαιολόγων και μηχανικών, οι οποίοι, όπως προκύπτει από την εν όλω δράση τους, ούτε διανοήθηκαν ούτε καν υπαινίχτηκαν έργα ανάλογα με τα σημερινά, παρότι στον καιρό τους η πολυκοσμία στην Ακρόπολη ήταν ήδη γεγονός και τα ατυχήματα των επισκεπτών δεν έλειπαν.
Δεν είναι όμως η πορεία των επισκεπτών το κυρίαρχο ζήτημα, όσο ένα πολύ μεγαλύτερο σύνολο επεμβάσεων, οι οποίες πρόκειται να αλλοιώσουν κι άλλο, την εικόνα της Ακρόπολης, όπως η αποκατάσταση της δυτικής πρόσβασης για τα Προπύλαια και από εκεί στο πλάτωμα του λόφου ή οι εξωφρενικές παρεμβάσεις στο θέατρο του Διονύσου και στη νότια πλαγιά του λόφου της Ακρόπολης.
*Δρ Θάνος Παπαθανασόπουλος
Επί τιμή προϊστάμενος Τμήματος Μελετών Μνημείων Προϊστορικών Χρόνων της Διεύθυνσης Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού. Μέλος Επιτροπής Συντηρήσεως Θεάτρου του Διονύσου 1984-1990.











Δημοσίευση σχολίου

Αφήστε το σχόλιό σας ή κάνετε την αρχή σε μία συζήτηση

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.

Δημοφιλείς κατηγορίες

...
Οι πιο δημοφιλείς κατηγορίες του blog μας

Whatsapp Button works on Mobile Device only